Mijn interview met Jacob Wijngaard opgenomen in 2023

De start van een wetenschappelijke benadering van logistiek binnen Nederland ligt in Eindhoven. Samen met een aantal vakgenoten, waaronder Hans Wortmann, Will Bertrand en Wim Monhemius, behoorde Jacob Wijngaard tot een groep die het vakgebied vanaf begin jaren zeventig hielp vormen. Zij bouwden niet alleen aan een wetenschappelijke basis, maar gaven ook richting aan de manier waarop bedrijven logistiek gingen zien: niet langer als losse activiteiten, maar als een integraal geheel dat het verschil kon maken tussen middelmatigheid en concurrentiekracht.

Ik heb met plezier enkele jaren met Jacob mogen samenwerken bij VLM en EMLog. Dat hoort ook bij logistiek; mensen die het leuk vinden om samen te werken. Enige tijd geleden mocht ik Jacob uitgebreid interviewen over de beginperiode van logistiek denken in Nederland. Het werd een prachtig en heel open gesprek over die eerste jaren van het vakgebied, zijn eigen bescheiden rol daarin en zijn visie op de toekomst.

De jaren ’70: de geboorte van logistiek als vakgebied
Wanneer Jacob Wijngaard zijn loopbaan begint, is logistiek nog geen gangbare term in het Nederlandse bedrijfsleven. Bedrijven spreken over material management, bedrijfsdistributie of simpelweg over transport en opslag. “Het woord logistiek hoorde je eigenlijk alleen in militaire context,” herinnert hij zich. “In de bedrijfspraktijk bestond het niet, terwijl de problemen die we vandaag logistiek zouden noemen er natuurlijk wél waren: voorraden die ontspoorden, planningen die niet haalbaar waren, klanten die te laat beleverd werden.” Juist in die tijd groeit bij een kleine groep wetenschappers en praktijkmensen het besef dat er een integrale aanpak nodig is. Wijngaard, destijds verbonden aan de Universiteit Eindhoven en nauw betrokken bij projecten bij Philips, ziet hoe een ander perspectief zich begint af te tekenen. “Wij wilden af van het lappendeken-denken,” zegt hij. “Iedere afdeling optimaliseerde zijn eigen stukje, maar niemand keek naar de hele keten. En dáár zat de winst.”

De pioniersrol: onderzoek en onderwijs
Met die overtuiging begint een kleine groep vakgenoten de fundamenten te leggen. Onderwijs speelt daarin een sleutelrol. In de jaren zeventig en tachtig worden de eerste vakken en opleidingen opgezet die later zouden uitgroeien tot volwaardige logistieke studies. “Het voelde echt als pionieren”, vertelt hij. “We hadden geen boeken die we konden gebruiken, want die bestonden niet. Dus schreven we ze zelf. Samen met collega’s werkten we modellen uit voor productieplanning, voorraadbeheer en integrale besturing. We moesten het vakgebied eigenlijk uitvinden terwijl we het doceerden.” Voor veel studenten is dat een openbaring. Ze leren dat je niet alleen naar een magazijn of een vrachtwagen moet kijken, maar naar de hele stroom van grondstof tot eindklant. Bedrijven pikken die boodschap op en nodigen Wijngaard en zijn collega’s uit om hun inzichten in de praktijk te brengen.

Tussen theorie en bedrijfsvloer
Een van de grote krachten van die aanpak in de beginperiode is het vermogen om wetenschap en praktijk met elkaar te verbinden. Jacob herinnert zich de vele projecten bij Philips waar hij, soms letterlijk tussen de machines, met planners en productiemensen sprak. “Wat mij altijd is bijgebleven,” zegt hij, “is hoe sceptisch mensen in het begin waren. ‘Moeten die heren van de universiteit ons vertellen hoe we moeten plannen?’ Maar zodra je samen met hen aan de slag ging en liet zien dat je met een goed model de voorraad kon halveren zonder leverproblemen, dan zag je de ogen glinsteren.” Hij lacht. “Het mooiste was als iemand na afloop zei: nu begrijp ik eindelijk waarom het altijd misging.” Die combinatie van analytisch denken en praktisch gevoel maakt dat hun ideeën breed ingang vonden. Het is niet alleen wetenschap om de wetenschap; het is kennis die bedrijven daadwerkelijk vooruithelpt.

De doorbraak in de jaren ’80 en ’90
In de jaren tachtig komt de echte doorbraak. Computers worden betaalbaarder en krachtiger, waardoor geavanceerde planningsmodellen opeens toepasbaar worden in de praktijk. Bedrijven beginnen met de eerste ERP-systemen en ontdekken dat integrale logistiek geen theorie meer is, maar harde realiteit. “Je merkte dat logistiek de bestuurskamer bereikte,” zegt Wijngaard. “Voorheen was het iets van productie, magazijn of transport, maar opeens ging het over strategische beslissingen: waar plaatsen we ons distributiecentrum, hoe richten we de keten wereldwijd in? Dat was een enorme omslag. ”Nederland speelt in die tijd internationaal een voortrekkersrol. Dankzij de havens, Schiphol en de sterke industriële basis wordt het land een proeftuin voor logistieke innovaties. Wijngaard ziet hoe bedrijven de inzichten uit het onderzoek steeds sneller oppakken en toepassen.

Logistiek als vakgebied: een gezamenlijke ontwikkeling
Wijngaard plaatst zijn eigen rol nadrukkelijk in perspectief. Hij ziet zichzelf niet als pionier in de klassieke zin, maar als onderdeel van een bredere groep onderzoekers, docenten en bedrijfsmedewerkers die gezamenlijk het vakgebied hebben gevormd.

“Je kunt niet zeggen dat één persoon of één universiteit logistiek in Nederland heeft ‘uitgevonden’. Het is langzaam ontstaan doordat veel mensen aan puzzelstukjes werkten.”

Hij noemt voorbeelden:
• de opkomst van integrale planning binnen Philips,
• de introductie van MRP/MRP-II in de industrie,
• de professionalisering van logistiek onderwijs,
• en de ontwikkeling van onderzoeksprojecten samen met bedrijven.

De essentie volgens Wijngaard: logistiek is ordening
Terugkijkend ziet hij vooral een steeds verfijndere structurering van processen, ondersteund door technologie. Geen mythische innovatie, maar beter nadenken over hoe stromen samenhangen.

“De kern is niet veranderd: je probeert orde aan te brengen in hoe spullen, informatie en tijd met elkaar verbonden zijn.” Dat blijft volgens hem relevant, ook in tijden van data-analyse, AI en globalisering.

Visie op de toekomst
Voor de komende decennia ziet Wijngaard grote kansen, maar ook verantwoordelijkheden. Digitalisering en kunstmatige intelligentie zullen processen verder versnellen en verfijnen. “Maar,” waarschuwt hij, “we moeten oppassen dat we niet blind varen op technologie. Uiteindelijk draait logistiek om mensen en om waarde.” Hij benadrukt duurzaamheid als onvermijdelijk thema. “We kunnen niet doorgaan met het systeem zoals het nu is. Logistiek moet helpen om de wereld leefbaar te houden. Dat betekent slimmer plannen, hergebruik stimuleren, transport verduurzamen. Dáár ligt de volgende pioniersrol voor de nieuwe generatie.”

Slot
Deze nuchtere terugblik in dit gesprek laat zien hoe het logistieke vakgebied in Nederland ontstond: niet als creatie van enkele sleutelfiguren, maar als een ontwikkeling waarin universiteiten, bedrijven en internationale trends elkaar versterkten. Het interview markeert daarmee een historisch perspectief op vijftig jaar logistieke professionalisering.